Xuất khẩu gỗ Việt Nam 2024: Tổng quan, cơ hội, rủi ro và thách thức

Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, trong nửa đầu năm 2024, xuất khẩu gỗ và lâm sản thu về 7.95 tỷ USD, tăng 21.2% so với cùng kỳ năm 2023 và đạt 52.3% so với kế hoạch của cả năm. Một số thị trường chính tăng mạnh như: Hoa Kỳ đạt 4.38 tỷ USD, tăng 27.6% so với cùng kỳ năm 2023; Trung Quốc đạt 1,059 tỷ USD, tăng 46.6%

Tính riêng năm 2023, tổng kim nghạch xuất khẩu gỗ và các sản phẩm từ gỗ của Việt Nam đạt 13.18 tỷ USD. Đồ gỗ nội thất, ghế ngồi, dăm gỗ, gỗ dán, viên nén là 5 trong số các mặt hàng có giá trị kim ngạch xuất khẩu lớn trong năm 2023, đạt 11.91 tỷ USD, chiếm 90.4% tổng kim ngạch xuất khẩu của ngành. Một vài HS code nổi bật như:
Bộ phận đồ gỗ (HS 940390): 1.04 tỷ USD, giảm 28.6% so với 2022
Đồ gỗ nội thất phòng ngủ (HS 940350): 1.18 tỷ USD, giảm 18.7% so với 2022
Đồ gỗ nội thất phòng bếp (HS 940340): 970.26 triệu USD, giảm 8.2% so với năm 2022
Nội thất văn phòng (HS 940330): 254.27 triệu USD, giảm 28.6% so với năm 2022
Ghế nhồi đệm (HS 94017100): 1.87 tỷ USD, tăng 9.1% so với năm 2022. Đây cũng là sản phẩm chiếm tới 66% tổng kim nghạch xuất khẩu của mặt hàng ghế ngồi và 15% tổng kim nghạch xuất khẩu gỗ của Việt Nam. Một trong số ít những sản phẩm tăng trưởng trong năm 2023
Ghế có tựa lưng (HS 94016910) đạt 9,5 triệu USD, giảm 50.7% so với 2022
Ghế ngồi loại khác (HS 94016990) đạt 539.9 triệu USD, giảm 32.1% so với năm 2022
Bộ phận ghế ngồi, loại khác (HS 94019099) đạt 40.51 triệu USD, giảm 12.4% so với năm 2022.

Nếu tính riêng đồ gỗ nội thất, Việt Nam mới chỉ chiếm chưa tới 10% tổng sản lượng toàn cầu. Nhu cầu nhập khẩu nội thất bằng gỗ đạt 75 tỷ USD, dĩ nhiên các sản phẩm Việt Nam sẽ không thể cạnh tranh ngay lập tức với sản phẩm từ Trung Quốc hay Mỹ trong ngắn hạn. Nhưng Ghế nhồi đệm Việt Nam có thể tự tin là nhân tố chính trong công cuộc gia tăng thị phần của đồ nội thất Việt Nam. Các sản phẩm này thường rất được ưa chuộng tại thị trường Mỹ, Canada và EU.

Về tình hình xuất khẩu viên nén dạng gỗ trong năm 2023, Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam cho biết Việt Nam đã xuất khẩu 4.67 triệu tấn với kim nghạch đạt 679.59 triệu USD, giảm 4.3% về lượng và 13.7% về giá trị so với năm 2022. Hiện tại xuất khẩu viên nén chiếm 5.2% tổng kim nghạch xuất khẩu của nghành gỗ. Viên nén gỗ xuất khẩu thường được sử dụng để đốt lò sưởi, lò hơi, máy phát điện hoặc làm nguyên liệu cho các ngành công nghiệp khác.

Về dăm gỗ, Việt Nam xuất khẩu gần 14.42 triệu tấn dăm gỗ với kim nghạch xuất khẩu đạt 2.22 tỷ USD trong năm 2023. Giảm 8.8% về lượng và 20.4% về giá trị so với năm 2022. Hiện tại dăm gỗ đang là một trong những sản phẩm xuất khẩu chủ đạo của nghành gỗ với gần 17% thị phần so sánh với tổng lượng xuất khẩu của nghành gỗ Việt Nam. Các nước thu mua dăm gỗ Việt Nam chủ yếu làm nhiên liệu đốt cho nhiệt điện, sản xuất bột giấy, nhiên liệu đốt trong sinh hoạt gia đình.

Về diện tích rừng trồng theo các tỉnh để phục vụ cho sản xuất, Lạng Sơn đứng đầu cả nước về trữ lượng rừng trồng với 316,573 ha ( chiếm 6.8% trữ lượng rừng cả nước). Tiếp đến là 3 tỉnh ở khu vực phía bắc là Thanh Hoá và Quảng Ninh, Yên Bái với trữ lượng tương đồng ở mức từ 248 ngàn ha đến 254 ngàn ha, đóng góp ở mức từ 5.3 – 5.5% tổng diện tích rừng trồng quốc gia.

Trong số top 10 tỉnh trồng rừng hàng đầu cả nước này, xét theo khu vực thì có 3 tỉnh thuộc khu vực trung du và miền núi là Lạng Sơn và Yên Bái, Tuyên Quang. Duy nhất 1 tỉnh thuộc khu vực đồng bằng sông Hồng là Quảng Ninh. Vùng Bắc Trung Bộ và duyên Hải miền trung sở hữu đến 5/10 tỉnh ở thứ hạng đầu, đây cũng là lí do giải thích cho việc trữ lượng rừng trồng ở khu vực này là cao nhất cả nước. Bao gồm: Quảng Nam, Quảng Ngãi, Nghệ An, Bình Định và Thanh Hoá. Vị trí còn lại trong nhóm top 10 thuộc về tỉnh Tây Nguyên duy nhất, Gia Lai.

Các làng nghề làm gỗ tại Việt Nam – Yếu tố tạo nên bản sắc

Việt Nam hiện có khoảng hơn 340 làng nghễ gỗ phân bố rải rác khắp cả nước, . Mỗi làng nghề có khoảng 2,000 hộ gia đình tham gia vào hoạt động chế biến và sản xuất gỗ. Các làng nghề này được duy trì và truyền đời qua nhiều thế hệ, góp phần duy trì chất lượng và mẫu mã đặc trưng của từng làng nghề.

Hiện nay số làng nghề gỗ chiếm khoảng 11.2% tổng số làng nghề khắp cả nước.  Trong đó, vùng Đồng bằng sông Hồng có 182 làng nghề, chiếm 53.2% tổng số làng nghề chế biến gỗ, vùng Đông Bắc bộ có 20 làng nghề (5.8%), vùng Tây bắc bộ có 24 làng nghề (7.0%), vùng Bắc Trung bộ có 61 làng nghề (17.8%), vùng Nam Trung bộ có 5 làng nghề (1.5%), vùng Đông Nam bộ có 17 làng nghề (17.0%), vùng Đồng bằng sông Cửu Long có 33 làng nghề (9.6%). Theo lịch sử hình thành làng nghề thì số làng nghề chế biến gỗ được hình thành trên 100 năm chiếm 21.7%, hình thành từ 30 năm đến dưới 100 năm là 29.9%, mới được hình thành từ 30 năm đến dưới 10 năm chiếm 37.0%, còn lại 11.4% là các làng nghề chế biến gỗ mới được hình thành trong 10 năm gần đây.

Tay nghề của nhóm các nghệ nhân làng nghề từ 30 năm trở lên là cực kỳ cao. Nhiều người trong số họ sống cả đời với nghề, từ khi chập chững biết đi đã được cha mẹ ông bà truyền dạy cách điêu khắc. Do đó các sản phẩm của họ mang giá trị cực kỳ cao cho kinh tế Việt Nam, rất nhiều nghệ nhân được phong tặng danh hiệu “nghệ sĩ ưu tú” vì những đóng góp trong các lĩnh vực phù điêu, chế tác và chạm khắc đồ gỗ

The works chiseled by the talented hands of artisan Nguyen Tran Hiep not only receive high appreciation for their artistic and ideological values but also contain cultural values ​​and Eastern spirituality.

Sản xuất lâm nghiệp tăng trưởng ổn định 4.6%/năm

Cơ cấu sản xuất lâm nghiệp ngày càng chuyển dịch theo hướng nâng cao giá trị gia tăng của chuỗi sản xuất với sự tăng trưởng ổn định 4.6%/năm. Hàng năm, Việt Nam trồng mới trên 260,000 ha rừng. Năng suất, chất lượng rừng trồng được nâng cao, cung cấp trên 70% nguyên liệu gỗ cho chế biến lâm sản, phục vụ xuất khẩu và tiêu dùng trong nước.

Nguồn thu dịch vụ môi trường rừng đạt bình quân 3,650 tỷ đồng/năm và sẽ còn cao hơn nữa khi hoàn thiện chính sách mua bán chứng chỉ carbon trong giai đoạn tới. Điều này sẽ hỗ trợ rất nhiều để nông dân tin tưởng hơn vào những kế hoạch trồng rừng cây gỗ lớn trong giài hạn. Tại Hội nghị tổng kết năm 2023, Thứ trưởng Nguyễn Quốc Trị cho biết lần đầu tiên tại Việt Nam trong lĩnh vực lâm nghiệp đã bán thành công 10.3 triệu tín chỉ các-bon rừng (10.3 triệu tấn CO2) thông qua Ngân hàng Thế giới (WB) với đơn giá 5 USD/tấn, thu về 51.5 triệu USD (khoảng 1,250 tỉ đồng).

Để nâng cao hiệu quả sử dụng đất lâm nghiệp, theo ông Nguyễn Văn Tiến- Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam – cho rằng nhà nước cần khuyến khích tích tụ, tập trung đất để phát triển sản xuất, kinh doanh, hình thành chuỗi sản xuất, chế biến và tiêu thụ các sản phẩm lâm nghiệp tập trung quy mô lớn. Sử dụng đất lâm nghiệp đa mục đích nhằm tạo lập môi trường kinh doanh thông thoáng, minh bạch, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực lâm nghiệp, nông thôn, nhất là vùng sâu, vùng xa .Đồng thời, tăng cường khả năng tiếp cận đất đai của các chủ thể có nhu cầu sản xuất kinh doanh lâm nghiệp. Bổ sung đối tượng nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất lâm nghiệp. Mở rộng đối tượng là tổ chức kinh tế, cá nhân được nhận chuyển nhượng, cho thuê đất lâm nghiệp phù hợp với thực tiễn sản xuất của từng vùng, miền.

Vượt qua thách thức để nâng tầm

Thách thức của việc trồng rừng gỗ lớn ở Việt Nam liên quan đến một số rào cản quan trọng cần giải quyết để phát triển lâm nghiệp bền vững:

1. Các thửa đất nhỏ lẻ và manh mún: Đất để trồng rừng gỗ lớn thường bị chia cắt và phân tán, gây khó khăn cho việc hình thành các vùng rừng gắn kết, quy mô lớn. Sự phân mảnh này cản trở việc quản lý hiệu quả và hạn chế tính kinh tế theo quy mô trong hoạt động lâm nghiệp.

2. Thời gian phát triển dài và chi phí đầu tư cao: Trồng rừng gỗ lớn đòi hỏi sự cam kết lâu dài, điển hình là chu kỳ sinh trưởng trên 10 năm. Điều này đặc biệt thách thức ở những khu vực có điều kiện kinh tế khó khăn, nơi cộng đồng có thể phải vật lộn để chờ đợi cả thập kỷ mới thấy được lợi tức đầu tư của mình. Hơn nữa, chi phí đầu tư ban đầu cao ngăn cản nhiều nông dân và các tổ chức vừa và nhỏ thực hiện các dự án trồng rừng.

3. Tính dễ bị tổn thương về khí hậu: Biến đổi khí hậu, đặc trưng bởi các kiểu thời tiết thất thường như bão gió trong mùa mưa và cháy rừng vào mùa khô, gây ra rủi ro đáng kể cho rừng mới trồng. Việc không có bảo hiểm cho rừng trồng làm trầm trọng thêm những rủi ro này, làm nản lòng các nhà đầu tư tiềm năng.

4. Sự bất ổn của thị trường và mối lo ngại về chất lượng sản phẩm: Thị trường các sản phẩm gỗ lớn thường không ổn định, ảnh hưởng đến giá cả và nhu cầu thị trường. Các loài cây sinh trưởng nhanh như keo lai thường được sử dụng để trồng rừng thường có khiếm khuyết về cấu trúc như các bộ phận rỗng và mắt gỗ làm giảm giá trị của gỗ.

5. Hạn chế về tài chính: Việc tiếp cận vốn từ các ngân hàng thương mại là một thách thức do lãi suất cao, điều kiện vay phức tạp và thủ tục nghiêm ngặt. Các ngân hàng thường cung cấp các khoản vay chỉ bao gồm một phần tổng chi phí dự án, gây khó khăn cho nông dân và các tổ chức trong việc mở rộng diện tích trồng rừng hoặc đầu tư vào các dự án lâm nghiệp.

Để vượt qua những thách thức này, Việt Nam đang khám phá nhiều cách tiếp cận khác nhau để hỗ trợ nỗ lực trồng rừng và giảm bớt gánh nặng tài chính cho nông dân và tổ chức. Bao gồm các chính sách:

1. Hỗ trợ và khuyến khích tài chính: Đưa ra các khoản trợ cấp tiền mặt và trợ cấp lãi suất cho những người tham gia vào các dự án trồng rừng trồng gỗ lớn.

2. Hỗ trợ chính sách: Thực hiện các chính sách thúc đẩy các hoạt động lâm nghiệp bền vững và đưa ra hướng dẫn về lợi ích kinh tế lâu dài để khuyến khích sự tham gia của cộng đồng.

3. Các biện pháp giảm thiểu rủi ro: Xây dựng các chính sách bảo hiểm phù hợp để bảo vệ rừng trồng trước các rủi ro liên quan đến khí hậu như bão và hỏa hoạn.

Giải quyết những vấn đề này một cách toàn diện sẽ rất quan trọng để Việt Nam mở rộng hiệu quả diện tích rừng gỗ lớn, tăng cường khả năng phục hồi của rừng và quản lý bền vững tài nguyên lâm nghiệp cho các thế hệ tương lai.

Các quy định về điều tra bán phá giá đang tạo ra những lo ngại với sản phẩm gỗ của Việt Nam tại các thị trường lớn.

Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) chính thức thông báo áp dụng quy định mới về phòng vệ thương mại đối với hàng hóa nhập khẩu vào thị trường này. Theo đó, DOC đưa ra 5 quy định mới đáng lưu ý về điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp, chống lẩn tránh đối với hàng hóa nhập khẩu vào thị trường Hoa Kỳ, ảnh hưởng trực tiếp đến nhóm sản phẩm gỗ từ Việt Nam. Theo kết luận này, sản phẩm gỗ dán nhập khẩu từ Việt Nam vào Hoa Kỳ nếu có lõi sử dụng nguyên liệu là ván bóc nhập khẩu từ Trung Quốc bị coi là lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại đang áp dụng với gỗ dán nhập khẩu từ Trung Quốc. Một số sản phẩm có thể bị ảnh hưởng như:

– Gỗ dán từ nguyên liệu gỗ cứng (hardwood plywood)
Các mã HS tham khảo: 4412.31, 4412.32, 4412.33, 4412.34, 4412.94, 4412.99
– Đồ nội thất phòng ngủ (Wooden bedroom furniture)
Các mã HS tham khảo: 9403.50.9041, 9403.50.9042, 9403.50.9045, 9403.50.9080, 9403.90.7005, 9403.90.7080
– Ghế sofa có khung gỗ (Seats with wooden frames, upholstered)
Mã HS tham khảo: 9401.61
– Gỗ thanh và viền dải gỗ được tạo dáng liên tục (Wood mouldings, millwork products)
Mã HS tham khảo: 4409.10, 4409.22, 4409.29
Ngoài ra, tại Hàn Quốc, Việt Nam cũng bị tái điều ra việc chống bán phá giá sản phẩm gỗ dán, ván ép trong giai đoạn từ 2020 – 2023. Chi hội gỗ dán Việt Nam nhận được nhiều thông tin rằng sẽ có sự chênh lệch mức thuế rất lớn biên độ dao động từ 4,2 – 13,04%. Giá trị xuất khẩu mặt hàng gỗ dán trong năm 2023 là 889 triệu USD, chiếm 6,7% trong tổng kim ngạch xuất khẩu của ngành gỗ của Việt Nam.Hàn Quốc, Nhật Bản, Hoa Kỳ và Malaysia là 4 thị trường xuất khẩu gỗ dán chính của Việt Nam vào năm 2023, chiếm 77,1% về lượng và 77,4% về giá trị.

Ứng phó với các đạo luật mới liên quan đến phát triển bền vững từ EU và Mỹ.

Ngày 23/6/2023, EU đã ban hành Quy định chống mất rừng (EUDR). Quy định này được áp dụng vào tháng 01/2025, theo đó sẽ cấm nhập khẩu 7 nhóm mặt hàng (cà phê, dầu cọ, gỗ, cao su, thịt bò, ca cao và đậu) vào EU nếu quá trình sản xuất các mặt hàng này gây mất rừng. Nhật cũng tiếp tục ban hành các đạo luật về gỗ hợp pháp.

Những quy định này sẽ gây ra rất nhiều khó khăn cho doanh nghiệp Việt Nam dù hiện tại EU chưa phải là thị trường lớn với các sản phẩm gỗ Việt, nhưng sẽ tác động trong dài hạn khi rất có thể Mỹ hay Hàn Quốc cũng sẽ đưa ra những sắc lệnh tương tự.

Thống kê năm 2020, Việt Nam có 5.381 doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh, chế biến gỗ và lâm sản, Trong số này, doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ, chiếm tới 96.2%, doanh nghiệp vừa chiếm 2.2% và doanh nghiệp lớn chiếm 1.1%. Những doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ này chủ yếu tập trung nhiều tại hơn 340 làng nghề gỗ phân bố rải rác trên khắp cả nước. Mặt tích cực là nhóm doanh nghiệp nhỏ từ làng nghề này mang đến rất nhiều những sản phẩm thủ công chất lượng cao nhưng mặt tiêu cực là rất khó để kiểm soát toàn bộ và đảm bảo nguyên liệu gỗ từ các làng nghề này đều tuân thủ theo các chính sách bảo vệ rừng.

Hàng năm, các làng nghề gỗ Việt Nam nhập khẩu khoảng 2 triệu m3 gỗ nguyên liệu từ châu Phi. Vấn đề là nguồn gốc của nhóm nguyên liệu này là nguyên liệu rủi ro theo chính sách của chính phủ do có thể xuất pháp từ gỗ khai thác bất hợp pháp. Dưới sức ép của chính sách, nhiều hộ làng nghề muốn chuyển đổi gỗ đầu vào từ gỗ rủi ro sang gỗ trong nước hoặc gỗ nhập khẩu ít rủi ro. Tuy nhiên, bản thân hộ làng nghề không thể tự chuyển đổi mà họ cần trợ giúp của Chính phủ và ngành cũng như các công ty trong việc hỗ trợ quản lý, áp dụng công nghệ vào trong việc quản lý nguyên liệu đầu vào và nguồn gốc sản phẩm.