Trong số 40 loài tre nứa, có 9 loài có giá trị kinh tế là vầu, lồ ô, tre, tre gai, mạnh tông, luồng, tầm vông, trúc sào, mai và diễn. Các loài tre có giá trị thương mại cao là luồng, trúc và tầm vông. . Các sản phẩm từ các làng nghề mây tre đan ở Việt Nam đã có mặt tại 130 quốc gia, mang lại doanh thu trung bình hơn 200 triệu USD mỗi năm, chiếm 14% giá trị xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ. Những sản phẩm này tạo ra rất nhiều hàng hoá thủ công mỹ nghệ, rất được ưa thích trên Esty, Amazon.
Trong 5 tháng đầu năm 2024, kim ngạch xuất khẩu các sản phẩm sản phẩm mây, tre, cói, thảm đạt 334.5 triệu USD, tăng 15.4% so với cùng kỳ năm 2023, nhờ vào sự đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ. Hoa Kỳ đứng đầu với 31.5 triệu USD, sau đó là Nhật Bản và Anh. Tính riêng năm 2023, xuất khẩu nghành hàng này đạt gần 700 triệu USD với 3 nước dẫn đầu là Mỹ, Nhật Bản và Ấn Độ với Mỹ chiếm 40% tổng kim nghạch
Lịch sử hình thành và phát triển của làng nghề thủ công mỹ nghệ
Nghề thủ công mỹ nghệ Việt Nam vốn có truyền thống quý báu nhiều đời, gắn liền với lịch sử ngàn năm văn hiến. Từ năm 1010, khi thực hiện di dời kinh thành phong kiến về bên bờ sông Hồng, nhiều làng nghề thủ công đã xuất hiện với mục đích tạo ra các sản phẩm tinh xảo dành riêng cho triều đình, tầng lớp quý tộc, phục vụ tôn giáo và quan hệ ngoại giao với các triều đại trước đó của Trung Quốc.
Trước đây, nghề mây tre đan ở Việt Nam được hình thành và phát triển như một nghề thứ hai sau canh tác ngoài đồng ruộng ở nhiều vùng nông thôn. Nghề này vừa có điều kiện thuận lợi về nguyên liệu, vừa có lực lượng lao động dồi dào và thị trường tiêu thụ rộng lớn. Người dân, đặc biệt là phụ nữ thường đan mây tre lúc rảnh, không phải ra đồng. Sản phẩm đặc trưng là Quang gánh, thúng, gầu tát nước, nong, nia, dần, sàng… đến nhiều vật dụng khác như: Mâm, khay, đũa, đĩa, lọ hoa, lẵng hoa, chõng tre, gối, mảnh, quạt nan và nhạc cụ… Những sản phẩm quen thuộc phục vụ cho cuộc sống hàng ngày.
Ngày ấy khi Pháp xâm lược Việt Nam, người Pháp bị ấn tượng bởi các sản phẩm thủ công trang trí nhà cửa bởi nghệ nhân Việt. Họ tổ chức các hội chợ, cuộc đấu giá. Thậm chí các thợ thủ công giỏi còn được cử sang Pháp tham gia hội chợ, trình diễn nghệ thuật chế tác và học hỏi thêm từ máy móc phương tây để cải tiến quy trình. Đấy cũng là lúc các sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ tre nứa Việt nam được thế giới biết đến.
Hiện nay, Việt Nam có khoảng hơn 1,000 làng nghề chuyên về mây tre đan, đóng góp 24% tổng số làng nghề với 85% làng nghề mây tre và 25% làng nghề đan cói, lục bình. Mỗi làng nghề có khoảng 2,000 hộ gia đình với 8,000 – 10,000 lao động tham gia vào hoạt động chế tác và sản xuất. Các làng nghề này được duy trì và truyền đời qua nhiều thế hệ, góp phần duy trì chất lượng và mẫu mã đặc trưng của từng làng nghề.
Đôi bàn tay và óc sáng tạo của các nghệ nhân thủ công mỹ nghệ Việt Nam có sức ảnh hưởng to lớn đến đời sống người dân và hình ảnh của Việt Nam trên toàn thế giới. Các nhóm nghề thủ công truyền thống Việt Nam với các sản phẩm từ gỗ và tre nứa bao gồm:
- Nghề làm giấy
- Nghề làm nón
- Nghề chạm khắc gỗ
- Nghề dệt chiếu
- Nghề làm tranh dân gian
- Nghề làm quạt giấy
- Nghề làm trống
- Nghề làm đồ chơi
- Nghề làm con rối
- Nghề mây tre đan
- Nghề làm đàn, sáo
- Nghề mộc
- Nghề làm lược
Nơi tập trung đông nhất của các làng nghề thủ công là các tỉnh như Hải Dương, Hưng Yên, Bắc Ninh, Nam Định, Hà Nam, Thái Bình và thành phố Hà Nội. Mỗi tỉnh trên đều có vài trăm làng nghề cùng tồn tại và phát triển thược đủ các lĩnh vực khác nhau từ làm giấy, dệt tơ lụa, làm gốm, đúc đồng, khắc gỗ, sơn thếp, sơn mãi, tranh dân gian, làm quạt giấy, làm nón,…
Thị phần xuất khẩu
Xét về thị trường, Mỹ vẫn là thị trường xuất khẩu lớn nhất của các sản phẩm mây tre đan của Việt Nam. Trong năm 2023, xuất khẩu mây, tre, cói và thảm sang Mỹ đã thu về gần 300 triệu USD, chiếm tỷ trọng 37,43%.Trong 5 tháng đầu năm 2024, xuất khẩu sang Hoa Kỳ của nhóm hàng này đạt hơn 136 triệu USD, tăng 31% so với cùng kỳ năm ngoái. Xếp thứ 2 là thị trường Nhật Bản., năm 2023 nước này nhập khẩu khoảng 66 triệu USD các sản phẩm mây, tre, cói, thảm chiếm tỉ trọng 10%
Ngoài ra, nhiều thị trường đang tích cực nhập khẩu mặt hàng này từ Việt Nam với mức tăng trưởng đột biến trong năm 2023 như Ba Lan (138%), Đan Mạch (200%), Pháp (101%)… Hầu hết đều đến từ khu vực châu u, điều này cho thấy chất liệu thân thiện với môi trường, mẫu mã đẹp, đa năng giúp các sản phẩm từ mây, tre, cói Việt được nhiều quốc gia khó tính ưa chuộng.
Năm 2022, Việt Nam đứng thứ 2 (sau Trung Quốc) trong số các quốc gia và vùng lãnh thổ xuất khẩu mây tre đan nhiều nhất thế giới và đứng thứ 10 thế giới về xuất khẩu thảm, với kim ngạch tăng trưởng trung bình 29.5%/năm. Các chuyên gia nhận định, khả năng chiếm lĩnh 10 – 15% thị phần thế giới là hoàn toàn khả thi. Khi quy mô thị trường tre toàn cầu dự kiến đạt 82.9 tỷ USD vào năm 2028, mây, tre có thể mang về hàng tỷ USD cho Việt Nam.
Sáng tạo từ nguồn nguyên liệu dồi dào
Ngày nay, có thể dễ dàng bắt gặp sự hiện diện của đồ mây tre đan khắp mọi nơi, từ gia đình đến nhà hàng, quán cafe, khách sạn, resort cao cấp… Với độ bền cao cùng gam màu trung tính trang nhã, đồ mây tre đan có thể ứng dụng linh hoạt trong nhiều không gian sống khác nhau, tại phòng khách, nhà bếp, phòng ngủ hay ban công, sân vườn. Chất liệu mây tre mang đến cảm giác ấm áp, thư thái, gần gũi thiên nhiên cho người sử dụng. Một số mặt hàng nội thất được nhiều người ưa chuộng như: giường mây, bàn ghế mây tre đan, sofa mây tre, tủ mây, gương mây, đèn mây tre, giỏ mây, đồ trang trí thủ công…
Tre dùng trong đan lát chủ yếu mua ở vùng núi Việt Nam như Lạng Sơn và Cao Bằng. Ngày xưa, nhiều làng nghề nhỏ lẻ chỉ biết gia công sọt, giỏ đựng gạo, giường, bàn ghế. Nhưng đến nay, khi tay nghề nghệ nhân càng phát triển, phần lớn các làng nghề Việt Nam đã có thể chế tác cả những bức tranh bằng tre, làm ghế xích đu, bình đựng, mọi loại đồ đạc và khung ảnh. Ông A Lếu, một nghệ nhân người dân tộc của một làng nghề ở Kon Tum kể rằng: Ngày xưa, đàn ông Giẻ Triêng phải biết đan lát. Không biết đan lát khó lấy vợ lắm. Cái nghề này dễ học, chỉ cần chăm chú xem cha tôi đan, rồi siêng năng ngồi chẻ tre, chẻ mây, vót thành những sợi nan mỏng rồi tự tay đan. Đan lâu năm rồi quen tay, thành thạo.
Nguyên liệu chính làm sản phẩm mây đan là từ cây mây trắng, có độ dẻo, bền và tính thẩm mỹ cao. Những sản phẩm mây tre đan dùng trong gia đình hay các nơi công cộng có ưu điểm mà các sản phẩm gỗ quý không có được đó là tính nhẹ khi di dời, vẻ thanh thoát phù hợp với nét thẩm mỹ, sắc màu tươi mát và phù hợp với mọi không gian và môi trường sinh hoạt của con người.
Để làm ra một sản phẩm mây tre phải cần tới 2-3 giờ với rất rất nhiều công đoạn kỳ công, có những sản phẩm công phu hơn thì phải mất tới 6–7 giờ. Hiện giá mỗi sản phẩm dao động từ 50,000 VND đến 70,000 VND. Những sản phẩm có kích thước lớn hoặc được thiết kế công phu có giá từ 150,000 VND trở lên, khá rẻ so với thị trường thế giới. Trước khi bắt đầu tạo hình, mọi nguyên liệu cần được tuốt nhỏ cho vừa kích thước. Tùy vào hình dáng và công dụng của sản phẩm mà người nghệ nhân sẽ lựa chọn chất liệu và phối hoa văn cho phù hợp.
Một vài làng nghề nổi tiếng
Làng nghề Phú Vinh (Hà Nội)
Làng nghề Phú Vinh nằm tại xã Phú Nghĩa, huyện Chương Mỹ, Hà Nội. Nghề mây tre đan ở Phú Vinh đã có lịch sử hơn 400 năm. Ban đầu, người dân Phú Vinh chỉ sản xuất các vật dụng sinh hoạt hàng ngày, nhưng dần dần đã phát triển thành các sản phẩm thủ công mỹ nghệ với kỹ thuật tinh xảo.
Phu Vinh Rattan weaving
Sản phẩm đặc trưng
- Đồ nội thất: Bàn, ghế, tủ, kệ sách.
- Đồ trang trí: Đèn, rèm, bức tranh tường.
- Đồ dùng sinh hoạt: Rổ, rá, giỏ.
- Đồ thủ công mỹ nghệ: Hộp đựng đồ, khay đựng, lọ hoa.
Sản lượng hàng năm: Khoảng 200.000 – 300.000 sản phẩm.
Số lượng nghệ nhân
- Nghệ nhân và thợ thủ công: Khoảng 1.500 – 2.000 người.
- Nghệ nhân cao cấp: Khoảng 50 – 70 người
Làng nghề Ngọc Động (Hà Nội)
Làng nghề Ngọc Động nằm tại xã Tân Hoà, huyện Quốc Oai, Hà Nội. Lịch sử của làng nghề Ngọc Động bắt đầu từ thời kỳ phong kiến. Người dân nơi đây đã biết sử dụng cây tre, cây mây có sẵn trong tự nhiên để làm ra các sản phẩm phục vụ sinh hoạt và sau đó phát triển thành các sản phẩm nghệ thuật.
Sản phẩm đặc trưng
- Giỏ đựng đồ: Giỏ hoa, giỏ đựng quà.
- Đồ trang trí: Đèn, rèm tre.
- Đồ thủ công mỹ nghệ: Hộp quà, khay đựng trà.
Sản lượng hàng năm: Khoảng 150.000 – 250.000 sản phẩm.
Số lượng nghệ nhân
- Nghệ nhân và thợ thủ công: Khoảng 1.200 – 1.800 người.
- Nghệ nhân cao cấp: Khoảng 40 – 60 người.
Làng nghề Thạch Xá (Hà Nội)
Làng nghề Thạch Xá nằm tại xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, Hà Nội. Nghề mây tre đan ở Thạch Xá có lịch sử lâu đời, xuất hiện từ hàng trăm năm trước. Người dân Thạch Xá đã truyền nghề từ thế hệ này sang thế hệ khác, phát triển kỹ thuật đan mây tre tinh xảo.
Thach Xa handicraft village
Sản phẩm đặc trưng
- Đồ dùng sinh hoạt: Rổ, rá, lồng chim.
- Đồ trang trí: Bức tranh tre, đèn tre.
- Đồ thủ công mỹ nghệ: Hộp đựng, khay đựng, đồ lưu niệm.
Sản lượng hàng năm: Khoảng 100.000 – 200.000 sản phẩm.
Số lượng nghệ nhân
- Nghệ nhân và thợ thủ công: Khoảng 1.000 – 1.500 người.
- Nghệ nhân cao cấp: Khoảng 30 – 50 người.
Làng nghề Chương Mỹ (Hà Nội)
Huyện Chương Mỹ, Hà Nội, có nhiều làng nghề mây tre đan nổi tiếng. Các làng nghề này đã tồn tại từ hàng trăm năm và được truyền từ đời này sang đời khác. Chương Mỹ nổi tiếng với kỹ thuật đan mây tre độc đáo và các sản phẩm chất lượng cao.
Chuong My handicraft village
Sản phẩm đặc trưng
- Đồ nội thất: Bàn, ghế, tủ.
- Đồ trang trí: Đèn, rèm tre.
- Đồ dùng sinh hoạt: Giỏ, rổ, rá.
- Đồ thủ công mỹ nghệ: Khay đựng, hộp đựng, đồ lưu niệm.
Sản lượng hàng năm: Khoảng 300.000 – 400.000 sản phẩm.
Số lượng nghệ nhân
- Nghệ nhân và thợ thủ công: Khoảng 2.000 – 3.000 người.
- Nghệ nhân cao cấp: Khoảng 70 – 100 người.
Hướng tới doanh số 1 tỷ USD xuất khẩu
These villages play a crucial role in preserving and promoting Vietnam’s traditional bamboo and rattan weaving craft, contributing significantly to the local economy and cultural heritage.
Tiềm năng của ngành thủ công mỹ nghệ Việt Nam
Giá cả cạnh tranh
Về doanh nghiệp sản xuất, Việt Nam có 88 doanh nghiệp chế biến tre, trúc; 40 công ty chế biến mây, song. Năng lực chế biến tre, trúc là 250.000 tấn tre, nứa/năm; bốn nhà máy ván tre, luồng với công suất 4.000 m3/năm; năng lực chế biến song mây là 100.000 tấn/năm.
Theo đại diện của Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), mây tre xuất khẩu của Việt Nam có lợi thế cạnh tranh nhất định về giá nhân công, giá sản phẩm rẻ hơn với các nước trong khu vực, mẫu mã truyền thống mang đậm tính dân tộc. Mức lương bình quân cho mỗi công nhân trong nhóm này khoảng 354 USD/ tháng, mức lương cho các nghệ nhân làng nghề sẽ cao hơn tùy theo tay nghề nhưng duy trì trung bình ở khoảng 400 -500 USD USD/ tháng.
Ngoài ra, 16 hiệp định thương mại được kí kết giúp Việt Nam loại bỏ đến 90% thuế thuế nhập khẩu đối với các sản phẩm gỗ xuất khẩu của Việt Nam khi xuất khẩu ở hơn 50 đối tác thương mại lớn nhất toàn cầu. Sản phẩm gỗ Việt Nam sẽ có cơ hội tiếp cận nhiều thị trường xuất khẩu hơn nữa và gia tăng thị phần các thị trường khó tính như Nhật Bản, châu u, Mỹ và các nền kinh tế phát triển khác
Nguyên liệu dồi dào, đảm bảo đủ nguồn cung
Việt Nam hiện nay là quốc gia có diện tích tre lớn thứ tư trên thế giới với diện tích khoảng 1,5 triệu ha, trong đó hơn 74.000 ha là diện tích tre trồng, chỉ đứng sau Trung Quốc, Ấn Độ và Myanmar. Sản lượng tre khai thác hàng năm của Việt Nam khoảng 5.2 triệu tấn phục vụ cho nhiều mục đích khác nhau như xây dựng, làm nhà đũa, giấy, nội thất và hàng thủ công mỹ nghệ.
Cây tre được gọi là sản vật bạc tỷ là bởi những giá trị kinh tế mà loài cây này mang lại. Thân cây tre được sử dụng để làm các sản phẩm xuất khẩu như chiếu, đũa, gỗ ép, nguyên liệu giấy. Lá tre sẽ được người dân thu hái, sau đó bán cho các cơ sở thu mua. Trung bình, lá tre tươi được thu mua với giá 7.000 – 10.000 đồng/kg. Theo Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), trong năm 2022, lá tre xuất khẩu mang về 2 triệu USD (tương đương 49 tỷ đồng).
Măng từ cây tre cũng là một trong những đặc sản không còn xa lạ gì với người dân Việt Nam, thường được chế biến ở dạng khô hoặc tươi. Kể từ cuối năm 2021, Việt Nam đã xuất khẩu măng tươi sang Hà Lan và hiện các sản phẩm từ măng đã có mặt tại nhiều quốc gia trên thế giới như Hàn Quốc, Nhật Bản, Đan Mạch,…
Tre thông thường có vòng đời từ 13 – 15 năm tuổi. Tùy vào thuộc tính những loài khác có thể tồn tại hàng chục năm. Để cây tre thực sự trưởng thành trong lõi cây, để cây già đi và có thể sử dụng làm nguyên liệu thì phải mất 3 năm. Một bụi tre từ khi bắt đầu trồng đến khi có thể thu hoạch sẽ phải mất từ 6 – 7 năm và để hoàn thiện thành một bụi lớn, đủ để khai thác 30% mỗi năm thì cần 9 – 10 năm.
Mẫu mã đa dạng
Các sản phẩm mây tre đan của Việt Nam được bán trên các nền tảng thương mại điện tử như Amazon và Etsy rất phong phú và đa dạng, thu hút sự quan tâm của người tiêu dùng quốc tế bởi tính thẩm mỹ, bền bỉ và thân thiện với môi trường. Dưới đây là một số cửa hàng bán chạy sản phẩm mây tre đan của Việt Nam trên Etsy:
VietShopDesign chuyên sản xuất các sản phẩm trang trí nhà cửa bằng mây tre, đặc biệt là các loại đèn treo, đèn sàn, đèn bàn và các phụ kiện trang trí khác. Các sản phẩm được làm từ nguyên liệu tự nhiên, thiết kế tinh tế và mang đậm phong cách truyền thống Việt Nam.
VNrattan cung cấp các sản phẩm mây tre đan thủ công như giỏ, khay, đèn, và các sản phẩm trang trí khác. Các sản phẩm được làm bởi các nghệ nhân Việt Nam, mang lại tính thẩm mỹ cao và sự bền bỉ.
Còn vô vàn các sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt và người bán hàng khác đã và đang bán hàng ngàn đơn hàng tháng trên Esty và Amazon. Điều này giúp các nghệ nhân Việt dễ dàng mang sản phẩm của mình đến gần hơn với bạn bè thế giới.
KẾT LUẬN
Làng nghề Phú Vinh với 400 năm lịch sử, nổi tiếng với việc tạo ra đồ nội thất, đồ trang trí và đồ gia dụng tinh xảo. Ngọc Động, có nguồn gốc từ thời phong kiến, chuyên về giỏ, đèn lồng và khay trà. Thạch Xá nổi tiếng với tranh tre và lồng chim tinh xảo, trong khi các ngôi làng ở Chương Mỹ sản xuất nhiều loại đồ nội thất và đồ trang trí. Mỗi ngôi làng đều duy trì các kỹ nghệ và thiết kế độc đáo của mình, được truyền qua nhiều thế hệ, đảm bảo bảo tồn di sản văn hóa phong phú của Việt Nam.
Những ngôi làng thủ công mỹ nghệ này có tác động kinh tế đáng kể, với mỗi ngôi làng hội tụ hàng nghìn nghệ nhân và sản xuất hàng trăm nghìn sản phẩm mỗi năm. Chuyên môn của các nghệ nhân Việt Nam và nguồn nguyên liệu thô dồi dào của đất nước mang lại cho những ngôi làng này lợi thế cạnh tranh, sản xuất ra các sản phẩm chất lượng cao, định hình sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt trên toàn thế giới.
Phạm vi tiếp cận toàn cầu của các sản phẩm mây tre đan Việt Nam được khuếch đại hơn nữa thông qua các nền tảng thương mại điện tử như Etsy và Amazon. Các cửa hàng như VietShopDesign, Miensweethouse và VNrattan giới thiệu sự đa dạng và vẻ đẹp của những mặt hàng thủ công này, thu hút người tiêu dùng quốc tế bằng nét quyến rũ độc đáo và bản chất thân thiện với môi trường của chúng. Những nền tảng này không chỉ cung cấp một thị trường toàn cầu mà còn làm nổi bật những câu chuyện của các nghệ nhân và ý nghĩa văn hóa của công việc của họ, mở rộng dấu ấn toàn cầu của các làng nghề thủ công Việt Nam.
Một xu hướng đáng chú ý là việc sử dụng ngày càng nhiều các sản phẩm mây tre đan trong các khách sạn, quán cà phê, nhà nghỉ và nhà ở trên khắp thế giới, đặc biệt là ở Hoa Kỳ và EU. Những sản phẩm này được ưa chuộng vì tính thẩm mỹ, độ bền và tính bền vững của chúng. Các khách sạn và khu nghỉ dưỡng kết hợp đồ nội thất mây tre đan để tạo ra bầu không khí tự nhiên, thanh bình. Các quán cà phê và nhà nghỉ sử dụng những vật liệu này để gợi lên bầu không khí ấm cúng, hấp dẫn, thu hút những khách hàng có ý thức bảo vệ môi trường. Tính linh hoạt của mây tre đan cho phép chúng phù hợp hoàn hảo với nhiều phong cách nội thất khác nhau, từ mộc mạc đến đương đại.
Các hiệp định thương mại chiến lược của Việt Nam, xóa bỏ tới 90% thuế nhập khẩu đối với các sản phẩm gỗ, đã mở ra cánh cửa đến các thị trường lớn, bao gồm Hoa Kỳ, Nhật Bản và Châu u. Nhu cầu gia tăng từ các thị trường này nhấn mạnh sự đánh giá cao của toàn cầu đối với các sản phẩm mây tre đan của Việt Nam.
Khi Việt Nam tiếp tục tận dụng lợi thế cạnh tranh của mình, mục tiêu đạt được 1 tỷ đô la kim ngạch xuất khẩu các sản phẩm mây tre đan đang trong tầm tay. Sự kết hợp giữa nghề thủ công truyền thống, năng lực sản xuất hiện đại và khả năng tiếp cận thị trường chiến lược thông qua các nền tảng như Etsy và Amazon đảm bảo tương lai đầy hứa hẹn cho ngành này. Sự tăng trưởng này không chỉ nâng cao danh tiếng toàn cầu của Việt Nam mà còn đóng góp đáng kể vào nền kinh tế địa phương của các làng nghề thủ công, trong khi xu hướng sử dụng các sản phẩm mây tre đan trong dịch vụ khách sạn và trang trí nhà cửa trên toàn thế giới càng củng cố thêm tiềm năng thị trường của họ.
