Tổng quan tình hình tiêu thụ dừa
Dừa là một loại trái cây phổ biến nhờ vào lợi ích toàn diện của tất cả các bộ phận của nó, từ vỏ, cơm, nước đến cây và lá. Các sản phẩm từ dừa có thể được sử dụng trong thực phẩm, mỹ phẩm, y tế, và thủ công mỹ nghệ. Theo báo cáo, quy mô thị trường dừa toàn cầu sẽ đạt 29,9 tỷ USD vào năm 2024 và dự kiến đạt 55,1 tỷ USD vào năm 2032, với tốc độ tăng trưởng hằng năm (CAGR) khoảng 8,1%.
Các sản phẩm chủ đạo từ dừa gồm nước dừa và dầu dừa, trong đó dầu dừa hiện đang chiếm 55% tổng doanh thu toàn cầu. Hơn một nửa lượng dầu dừa này được dùng trong mỹ phẩm nhờ vào các đặc tính chăm sóc tóc, chống lão hóa, kháng khuẩn, và chống viêm. Dầu dừa cũng phổ biến trong ẩm thực ở các nước đang phát triển lớn như Ấn Độ và Trung Quốc.
Nước dừa dự kiến sẽ là sản phẩm có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất trong giai đoạn tới, với mức CAGR 9,4%. Sau Covid-19, nhu cầu về các sản phẩm tự nhiên có lợi cho sức khỏe tăng mạnh, đặc biệt ở châu Âu và Bắc Mỹ, vì nước dừa giàu chất điện giải và không chứa đường, là lựa chọn thay thế lý tưởng cho đồ uống thể thao.
Khu vực trồng dừa lớn nhất thế giới là châu Á – Thái Bình Dương, chiếm 32% diện tích trồng toàn cầu, với các quốc gia chính như Ấn Độ, Indonesia, Philippines, và Việt Nam. Brazil là quốc gia ngoài châu Á duy nhất nằm trong top xuất khẩu dừa lớn nhất toàn cầu. Bắc Mỹ hiện tiêu thụ gần 30% sản lượng dừa toàn cầu, trong khi châu Âu dự kiến có tốc độ tăng trưởng cao nhất với mức CAGR 10,5%.
Các nước xuất khẩu dừa lớn nhất thế giới
Tình hình xuất khẩu dừa ở Indonesia
Năm 2023, Indonesia được xếp hạng là nước sản xuất dừa lớn thứ hai thế giới, sau Philippines, với tổng sản lượng xuất khẩu là 2,83 triệu tấn. Trong cùng năm, xuất khẩu sản phẩm dừa từ Indonesia đạt 1.55 tỷ đô la, chiếm 38.3% thị trường xuất khẩu dừa toàn cầu. Tuy nhiên nếu tính tất cả sản lượng bao gồm xuất khẩu và nhập khẩu, sản lượng dừa sản xuất của Indonesia là số một thế giới với khoảng 17 triệu tấn dừa mỗi năm, sản lượng này được duy trì cân bằng từ năm 2018 đến nay.
Các quốc gia xuất khẩu dừa lớn nhất của Indonesia bao gồm Trung Quốc, Malaysia và Singapore với nhóm sản phẩm chính bao gồm dầu dừa và dầu dừa chế biến, than từ gáo dừa, dừa nạo và sơ dừa.
Về dừa tươi, Indonesia không phải là nước xuất khẩu mạnh. Theo đó, tổng kim nghạch của HS code 080110 (Dừa tươi và khô) trong năm 2023 chỉ đạt khoảng đạt 277 triệu USD, chỉ chiếm khoảng 18% tổng kim nghạch xuất khẩu các sản phẩm từ dừa của Indonesia.
93% dừa của Indonesia được sản xuất bởi các hộ nông dân nhỏ. Tỉnh Riau là trung tâm dừa của Indonesia, chiếm 14,31% tổng diện tích. Tiếp theo là Bắc Sulawesi (9,3%), Đông Java (8,89%), Bắc Maluku (7,97%), Trung Sulawesi (6,02%), Trung Java (5,99%), Iambi (3,66%), Maluku (3,29%), Lampung (3,24%) và Tây Java (3%). của tổng diện tích.
Tại Indonesia, dừa Genjah (hay còn gọi là dừa lùn) là loại dừa được xuất khẩu nhiều nhất. Dừa Genjah có nhiều ưu điểm vượt trội như thời gian sinh trưởng nhanh, năng suất cao và hàm lượng dầu lớn, rất phù hợp cho sản xuất dầu dừa và dừa khô – những sản phẩm có nhu cầu tiêu thụ lớn trên thị trường quốc tế. Một cây dừa Genjah có thể cho trung bình từ 80-100 trái/năm, cao hơn nhiều so với các giống khác và thời gian thu hoạch cực ngắn chỉ từ 3 -4 năm.
Ngoài ra, dừa Pandan Wangi và dừa Thailand (Nam Hom) cũng được xuất khẩu dưới dạng dừa tươi nhờ hương vị độc đáo, nhưng không đạt đến sản lượng lớn như dừa Genjah, do nhu cầu tiêu thụ tươi thường giới hạn hơn so với dầu dừa và dừa khô.
Tình hình xuất khẩu dừa ở Philippines
Phillipines cùng Indonesia luôn cạnh tranh nhau cho vị trí quốc gia xuất khẩu dừa hàng đầu thế giới. Nghành công nghiệp xuất khẩu dừa của quốc gia này luôn đóng góp tới 35% tổng kim nghạch xuất khẩu nông sản của Philippines. Đáng chú ý, năm 2022, tổng kim nghạch xuất khẩu dừa đạt tới 3.2 tỷ USD và chiếm 43% tổng kim nghạch xuất khẩu nông sản cả nước.
“Cây dừa không chỉ là biểu tượng của di sản nông nghiệp phong phú của chúng tôi. Nó là một nguồn năng lượng của nền nông nghiệp Philippines. Hiện tại, chúng tôi xuất khẩu hơn 50% sản phẩm và kiếm được hơn một tỷ hoặc một tỷ đô la hàng năm chỉ từ dầu dừa thô”, Bộ trưởng nông nghiệp Tiu Laurel của Philippines cho biết.
Dầu dừa là sản phẩm xuất khẩu chủ lực của Philippines, theo dữ liệu của Cơ quan Thống kê Philippines (PSA), nước này đã xuất khẩu 1.129 triệu tấn dầu dừa vào năm ngoái, giảm so với mức 1.252 triệu tấn được ghi nhận vào năm 2022 với kim nghạch xuất khẩu giao động rơi vào khoảng 1.7 – 2.5 tỷ USD. Năm 2022, Philippines xuất khẩu 2,12 tỷ đô la dầu dừa, trở thành nước xuất khẩu dầu dừa lớn thứ 2 thế giới. Cùng năm đó, dầu dừa là sản phẩm xuất khẩu nhiều thứ 7 tại Philippines. Các điểm đến chính của dầu dừa xuất khẩu từ Philippines là: Hà Lan (597 triệu đô la), Hoa Kỳ (426 triệu đô la), Malaysia (198 triệu đô la), Trung Quốc (182 triệu đô la) và Đức (167 triệu đô la). Đáng chú ý, xuất khẩu dầu dừa từ Philippines sang Trung Quốc đã tăng đến 27% trong 3 năm trở lại đây, mức tăng cao nhất trong tất cả các nhóm quốc gia để đưa Trung Quốc lọt top 5 những quốc gia xuất khẩu nhiều nhất.
Kế đến là nhóm sản phẩm dừa nạo sấy với kim nghạch hàng năm từ 350 – 400 triệu USD và bánh dầu dừa khoảng 67 triệu USD, nước dừa của Philippines không được ưa chuộng nhiều khi kim nghạch xuất khẩu chỉ đạt 11 triệu USD. Theo EUROSTAT, EU đã nhập khẩu 105.104 tấn dừa từ bên ngoài các nước EU với giá trị 146 triệu euro vào năm 2023, trong đó Philippines chiếm 40% tổng lượng dừa nhập khẩu ngoài EU.
Vùng Davao là khu vực sản xuất dừa hàng đầu tại Philippines, với sản lượng đạt 487,10 nghìn tấn, chiếm 15% tổng sản lượng dừa của cả nước trong quý đầu tiên năm 2023. Các khu vực sản xuất dừa hàng đầu khác bao gồm Bán đảo Zamboanga, chiếm 14,9% thị phần, và Bắc Mindanao, chiếm 13,6% thị phần. Sự đóng góp này cho thấy tầm quan trọng của Davao và các vùng lân cận trong ngành công nghiệp dừa của quốc gia.
Về các giống dừa, tuỳ theo yêu cầu thành phẩm khác nhau mà người dân Philippines sẽ sử dụng loại dừa khác nhau để xuất khẩu. Ví dụ như:
- Dừa Tacunan Dwarf: Cao 6-8 mét, dùng để sản xuất nước dừa và dầu dừa, cơm dừa nhiều dầu.
- Dừa Catigan Dwarf: Quả oval, thích hợp cho nước dừa, cơm dừa và dầu dừa béo ngậy.
- Dừa Aromatic Sweet Dwarf: Cơm dừa ngọt, dùng để làm đường dừa và nước cốt dừa.
Chính phủ Philippines cũng đang từng bước khẳng định vị thế top 1 xuất khẩu của mình, Chương trình trồng 100 triệu cây dừa tại Philippines là một phần trong nỗ lực phục hồi ngành dừa của quốc gia này, được Tổng thống Philippines khởi động nhằm tăng cường sản xuất và đảm bảo sinh kế cho hàng triệu nông dân phụ thuộc vào cây dừa. Hiện nay khoảng 25 triệu người dân Philippines đang sống nhờ cây dừa, do đó không ngoa khi nói rằng dừa là quốc bảo của Philippines.
Tình hình xuất khẩu dừa ở Ấn Độ
Ấn Độ là nước sản xuất dừa lớn thứ ba trên thế giới, với sản lượng đạt khoảng 21,5 tỷ tấn mỗi năm. Dừa là sản phẩm xuất khẩu chính của quốc gia này, và trong giai đoạn 2015-2016 đến 2021-2022, tổng kim ngạch xuất khẩu dừa của Ấn Độ đã tăng trưởng với tốc độ CAGR là 13%. Đến năm 2023, tốc độ tăng trưởng ấn tượng gần 10% đã giúp Ấn Độ đạt mức xuất khẩu 452 triệu USD cho các sản phẩm từ dừa.
Các sản phẩm xuất khẩu dừa chủ yếu của Ấn Độ bao gồm xơ dừa, dừa khô và dừa tươi. Ấn Độ xuất khẩu dừa sang hơn 140 quốc gia, trong đó Việt Nam, UAE, Bangladesh, Malaysia và Hoa Kỳ là những nước nhập khẩu chính. Trong năm 2020-2021, kim ngạch xuất khẩu dừa sang năm quốc gia này được định giá lần lượt là: Việt Nam (29,6 triệu USD), UAE (16,61 triệu USD), Bangladesh (14,63 triệu USD), Malaysia (11,27 triệu USD) và Hoa Kỳ (5,84 triệu USD), chiếm 66% tổng lượng xuất khẩu từ Ấn Độ. Việt Nam là nước nhập khẩu chính với thị phần 25%, tiếp theo là UAE và Bangladesh, với thị phần lần lượt là 14% và 12%.
Sản xuất dừa ở Ấn Độ tập trung ở các bang miền Nam, trong đó Kerala, Karnataka, Tamil Nadu và Andhra Pradesh chiếm 89,4% diện tích dừa và 90,9% sản lượng dừa trong năm tài chính 2022-23. Sản xuất dừa đã tăng trưởng với tỷ lệ tăng trưởng hàng năm tổng hợp (CAGR) khoảng 2,9% trong giai đoạn 2001-02 đến 2022-23, và hơn ba phần tư sự tăng trưởng này được đóng góp bởi quá trình cải thiện năng suất. Trong giai đoạn từ 2011-12 đến 2022-23, sản xuất dừa ghi nhận tỷ lệ tăng trưởng âm (-1,1%) và CAGR năng suất là (-) 1,5% khi quy mô trồng không gia tăng và mức độ cải thiện năng suất đã đi tới giới hạn. Sản lượng dừa cao nhất đạt khoảng 16,5 triệu tấn vào năm 2016-17, sau đó xu hướng giảm đã xảy ra và đạt mức thấp nhất (13,3 triệu tấn) của thập kỷ vào năm 2021-2022.
Theo Hội đồng Phát triển Dừa (CDB), trong tổng sản lượng dừa thu hoạch, khoảng 12% được tiêu thụ ở dạng dừa non để uống, trong khi phần còn lại được sử dụng dưới dạng dừa trưởng thành cho mục đích nội địa và công nghiệp. Mặc dù có một số suy giảm trong tỷ lệ dừa non do gián đoạn chuỗi cung ứng và logistics do đại dịch COVID-19, nhưng nhu cầu đã phục hồi, tuy nhiên vẫn thấp hơn mức trước đại dịch. Dưới 15% dừa được sử dụng cho các sản phẩm giá trị gia tăng như dừa xay khô, dầu dừa nguyên chất, sữa dừa, nước dừa, v.v.
Cùi dừa khô vẫn là một trong những sản phẩm chính để xuất khẩu của Ấn Độ, có 2 loại cùi dừa chính là cùi dừa xay và cùi dừa viên. Cùi dừa xay được sử dụng để chiết xuất dầu, trong khi cùi dừa viên/ăn được tiêu thụ như một loại trái khô và được sử dụng cho các mục đích tôn giáo. Theo ước tính của Hội đồng Phát triển Dừa (CDB), trong tổng sản lượng dừa ở Ấn Độ, khoảng 45,8% được sử dụng để làm cùi dừa, với khoảng 33% cho dừa xay và 12,8% cho cùi dừa viên. Sản xuất cùi dừa xay chủ yếu tập trung ở Kerala và Tamil Nadu.
Tình hình xuất khẩu dừa ở Việt Nam
Dừa là một loại cây công nghiệp chủ lực của Việt Nam, cùng với các nhóm cây khác như cà phê, cao su, chè, điều và hồ tiêu. Đây đều là những nhóm cây chủ đạo, giữ vị thế cực kỳ cao của Việt Nam trên bản đồ thế giới, với điều và hồ tiêu ở vị trí số 1, dừa đứng thứ 4, cao su đứng thứ 3, còn cà phê và chè nằm trong top 10.
Với khoảng 194,286 ha dừa, trong đó 88% tập trung ở đồng bằng sông Cửu Long, Việt Nam đứng thứ 5 thế giới về diện tích trồng dừa. Tuy nhiên, do năng suất rất cao, có thể đạt tới 118 tạ/ha, Việt Nam có thể tạo ra sản lượng từ 1,9 – 2 triệu tấn/năm.
Bến Tre là tỉnh trồng dừa lớn nhất Việt Nam với diện tích gần 80,000 ha, chiếm khoảng 42% diện tích dừa cả nước. Vùng này cho năng suất hàng năm đạt khoảng 700 triệu trái, với 85% lượng dừa được chế biến thành các sản phẩm tiêu thụ trong nước và xuất khẩu. Ngoài ra, toàn tỉnh có 32 tổ hợp tác (THT) và 34 hợp tác xã (HTX) tham gia liên kết chuỗi giá trị, với quy mô 13.297 ha và 6.556 thành viên. Diện tích dừa sản xuất theo tiêu chuẩn hữu cơ đạt 20.400 ha (chiếm khoảng 25% diện tích dừa toàn tỉnh), trong đó diện tích đạt chứng nhận là 13.000 ha theo tiêu chuẩn của Mỹ, Nhật, EU, Trung Quốc, Hàn Quốc và Đài Loan.
Các sản phẩm dừa của tỉnh hiện đã có mặt trên thị trường của hơn 90 quốc gia và vùng lãnh thổ, kim ngạch xuất khẩu dừa năm 2023 đạt 420 triệu USD, chiếm 27,45% kim ngạch xuất khẩu toàn tỉnh. Tuy nhiên, đó là với dừa tươi; còn với tất cả các sản phẩm từ trái dừa, bình quân kim ngạch xuất khẩu hàng năm của Việt Nam đạt 1.065 tỷ USD và sẽ cán mốc 1.2 tỷ USD vào năm 2024 sau khi ký kết nghị định thư xuất khẩu chính ngạch với Trung Quốc.
Việt Nam hiện có khoảng 854 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất và chế biến các sản phẩm từ dừa, với đa dạng loại hình và quy mô. Các ngành chính trong lĩnh vực này bao gồm:
- Chế biến vỏ dừa: Sản xuất chỉ xơ dừa, mụn dừa, và các sản phẩm từ xơ dừa.
- Chế biến gáo dừa: Bao gồm than hoạt tính, than thiêu kết, và hàng thủ công mỹ nghệ từ dừa.
- Chế biến cơm dừa: Sơ chế cơm dừa, cơm dừa nạo sấy, sữa dừa, bột sữa dừa, dầu dừa, kẹo dừa, và các loại mỹ phẩm từ dừa.
- Chế biến nước dừa: Bao gồm thạch dừa và nước dừa đóng hộp.
Ngành sản xuất từ dừa chiếm 28,52% tổng số doanh nghiệp trong lĩnh vực sản xuất công nghiệp, tạo việc làm cho hơn 15.000 lao động. Các sản phẩm xuất khẩu chính vẫn là cơm dừa nạo sấy, dừa tươi, than hoạt tính và kẹo dừa.
Các giống dừa phổ biến ở Việt Nam
Giống Dừa Bến Tre
- Đặc điểm: Trái lớn, vỏ mỏng, chứa nhiều nước và cơm dừa.
- Sản phẩm xuất khẩu: Dừa tươi, cơm dừa nạo sấy, nước dừa đóng hộp.
Giống Dừa Xiêm
- Đặc điểm: Trái nhỏ, nhiều nước, có hương vị thơm ngon. Đây là giống dừa phổ biến ở miền Nam.
- Sản phẩm xuất khẩu: Nước dừa tươi, dừa tươi đóng hộp, nước dừa đóng chai.
Giống Dừa Dầu
- Đặc điểm: Có hàm lượng dầu cao, thường được trồng để chiết xuất dầu dừa.
- Sản phẩm xuất khẩu: Dầu dừa nguyên chất, cơm dừa để chế biến thành bột sữa dừa và các sản phẩm khác.
Giống Dừa Năm Roi
- Đặc điểm: Trái lớn, vỏ xanh sáng, rất được ưa chuộng.
- Sản phẩm xuất khẩu: Dừa tươi, sản phẩm chế biến từ dừa như kẹo dừa và các sản phẩm khác.
Giống Dừa Lùn
- Đặc điểm: Chiều cao thấp, trái thường nhỏ nhưng ra trái sớm và năng suất cao.
- Sản phẩm xuất khẩu: Cơm dừa, nước dừa, các sản phẩm chế biến từ dừa.
Kết luận
Ngành dừa là một ngành nông nghiệp quan trọng ở Việt Nam, Ấn Độ, Indonesia và Philippines, mỗi nước đều có những đóng góp riêng cho thị trường dừa toàn cầu. Việt Nam và Philippines nổi trội về dừa tươi và các sản phẩm có giá trị gia tăng, trong khi Ấn Độ và Indonesia tận dụng năng lực sản xuất rộng lớn và các kênh xuất khẩu đã được thiết lập của mình. Các thỏa thuận thương mại và sự tập trung vào tính bền vững và đổi mới trên khắp các quốc gia này sẽ tiếp tục thúc đẩy tăng trưởng và tăng cường khả năng cạnh tranh trên thị trường dừa quốc tế, đảm bảo rằng dừa vẫn là một mặt hàng nông sản quan trọng trên toàn thế giới.
