Hành trình phát triển của ngành giày dép Việt Nam
Giai đoạn hình thành và mở rộng thị trường (1990-1995)
Hơn 10% dân số thế giới sử dụng giày dép sản xuất tại Việt Nam, với 1,23 tỷ đôi được tiêu thụ trong năm 2020, đưa Việt Nam lên vị trí thứ hai toàn cầu, chỉ sau Trung Quốc. Ngành giày dép Việt Nam bắt đầu phát triển từ những năm 1990, khi tập trung sản xuất cho các nước Đông Âu theo hiệp định 19/5. Tuy nhiên, sau sự sụp đổ của Liên Xô (1993-1995), các doanh nghiệp buộc phải tìm kiếm thị trường mới ở Tây Âu và Mỹ để duy trì hoạt động.
Trong giai đoạn này, ngành chuyển từ sản xuất dựa trên thỏa thuận nội khối xã hội chủ nghĩa sang cạnh tranh trực tiếp với các quốc gia mạnh như Trung Quốc, Ấn Độ và các nước châu Phi. Mặc dù gặp nhiều thách thức, đây là bước ngoặt quan trọng, đặt nền móng cho sự phát triển bền vững sau này.
Bước đầu tăng trưởng (2000-2008)
Đến cuối năm 2000, kim ngạch xuất khẩu ngành da giày đạt 1,471 triệu USD. Tuy nhiên, sự tăng trưởng đột phá chỉ thực sự bắt đầu khi Chính phủ Việt Nam ban hành các chính sách khuyến khích đầu tư, thu hút nguồn vốn và công nghệ từ Hàn Quốc, Đài Loan.
Đến năm 2008, kim ngạch xuất khẩu đạt 4,767 triệu USD, tăng gấp 3,2 lần so với năm 2000, với tốc độ tăng trưởng trung bình trên 18% mỗi năm. Ngành giày dép trở thành một trong những trụ cột kinh tế, chỉ xếp sau dệt may và dầu khí, đồng thời vươn lên vị trí thứ tư toàn cầu.
Giai đoạn tăng trưởng mạnh mẽ (2011-2019)
Từ năm 2011 đến 2019, ngành giày dép duy trì tốc độ tăng trưởng trung bình 13%/năm. Đến năm 2019, kim ngạch xuất khẩu đạt 18,1 tỷ USD, gấp ba lần so với năm 2011. Những yếu tố chính thúc đẩy tăng trưởng gồm:
- Gỡ bỏ thuế chống bán phá giá: Từ năm 2011, giày mũ da Việt Nam xuất khẩu vào EU không còn chịu thuế chống bán phá giá 10%.
- Dịch chuyển sản xuất: Các thương hiệu lớn như Adidas, Nike giảm sản xuất tại Trung Quốc và chuyển sang Việt Nam. Năm 2013, Việt Nam sản xuất 42% lượng giày Nike toàn cầu.
- Chủ động nguồn nguyên liệu: Ngành giày dép tự cung ứng hơn 70% nguyên liệu phụ cho sản phẩm trung cấp và 50% cho phân khúc cao cấp.
Tận dụng FTA: Các hiệp định thương mại tự do như CPTPP, VKFTA, và ACFTA giúp hàng hóa Việt Nam tiếp cận các thị trường lớn với thuế suất 0%.
Tác động của đại dịch COVID-19 (2020)
Đại dịch COVID-19 khiến thị trường giày dép toàn cầu giảm 19% so với năm 2019, xuống còn 12,1 tỷ đôi – mức thấp nhất trong vòng một thập kỷ. Trong giai đoạn này, kim ngạch xuất khẩu giày dép Việt Nam giảm nhẹ, dao động từ 16,5-17,5 tỷ USD/năm.
Dù doanh thu suy giảm, Việt Nam vẫn tăng thị phần, củng cố vị thế là quốc gia sản xuất giày lớn thứ hai toàn cầu, với 316 triệu đôi giày xuất khẩu trong năm 2020.
Triển vọng 2024
Kim ngạch xuất khẩu ngành da giày năm 2024 dự kiến đạt 27 tỷ USD. Trong 7 tháng đầu năm 2024, tổng kim ngạch đạt 15,2 tỷ USD, trong đó:
- Giày dép: 12,8 tỷ USD (tăng 10,1% so với cùng kỳ).
- Túi xách: 2,35 tỷ USD (tăng 7,9% so với cùng kỳ).
Ngành giày dép Việt Nam tiếp tục khẳng định vị thế là trụ cột quan trọng trong nền kinh tế xuất khẩu của đất nước.
Hoa Kỳ – Thị trường xuất khẩu số 1 của Giày Dép Việt Nam
Giày dép Việt Nam hiện có mặt tại hơn 150 thị trường trên thế giới, trong đó Hoa Kỳ luôn là thị trường xuất khẩu lớn nhất suốt hơn hai thập kỷ qua. Hằng năm, kim ngạch xuất khẩu giày dép sang Mỹ chiếm từ 31-35% tổng kim ngạch xuất khẩu giày dép của Việt Nam. Đặc biệt, trong giai đoạn 2021-2022, con số này tăng vọt lên 40-42%, đánh dấu một giai đoạn tăng trưởng vượt bậc.
Thành tích nổi bật và biến động
- Năm 2022, xuất khẩu giày dép sang Mỹ đạt kỷ lục 9,6 tỷ USD, tăng 30% so với năm 2021. Sự tăng trưởng này chủ yếu nhờ vào quá trình phục hồi kinh tế sau đại dịch COVID-19.
- Tuy nhiên, năm 2023 chứng kiến sự suy giảm do tác động của lạm phát toàn cầu, khiến tổng chi tiêu tại Mỹ giảm. Kim ngạch xuất khẩu giày dép sang Mỹ trong năm này giảm xuống còn 7,2 tỷ USD.
Xem dữ liệu xuất khẩu ngành giày dép Việt Nam 2011 – 2023
Tình hình năm 2024
Theo số liệu từ Tổng cục Hải quan, trong 7 tháng đầu năm 2024: Xuất khẩu giày dép sang Mỹ đạt 5,7 tỷ USD, tăng 14,3% so với cùng kỳ năm 2023.
Các nhóm sản phẩm chủ lực:
- Giày da tổng hợp: Chiếm 32% tỷ trọng.
- Giày thể thao (Nike và Adidas là đại diện): Chiếm 28,45%.
- Giày vải: Chiếm 22,52%.
- Giày thấp cổ: Chiếm 10,5%.
- Giày cao cổ: Chiếm 1,83%.
- Các loại giày khác: Chiếm 1,02%.
- Giày bảo hộ: Chiếm 0,32%.
Thị trường Trung Quốc – Đứng thứ 2 thị phần giày dép Việt Nam
Trung Quốc bắt đầu vươn lên thành thị trường nhập khẩu giày dép lớn thứ hai của Việt Nam từ cuối năm 2015 và giữ vững vị trí này đến nay. Mặc dù là quốc gia sản xuất giày dép hàng đầu thế giới, Trung Quốc vẫn có nhu cầu nhập khẩu cao đối với các sản phẩm giày dép từ Việt Nam, đặc biệt là giày vải, mặt hàng mà Việt Nam dẫn đầu toàn cầu về sản xuất.
Biến động kim ngạch xuất khẩu
- 2011-2013: Kim ngạch xuất khẩu giày dép sang Trung Quốc chiếm khoảng 4% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam.
- 2016: Tỷ trọng tăng lên 7%, đánh dấu sự tăng trưởng rõ rệt.
- 2020: Xuất khẩu đạt đỉnh với 12% tổng kim ngạch, tương đương 2 tỷ USD.
- 2021-2023: Kim ngạch xuất khẩu suy giảm liên tục, chưa năm nào trở lại mốc 2 tỷ USD.
Các nhóm sản phẩm xuất khẩu chủ lực
- Giày vải: Chiếm tỷ trọng 40%, là mặt hàng Trung Quốc nhập khẩu nhiều nhất từ Việt Nam.
- Giày da: Chiếm 27%.
- Giày thấp cổ: Chiếm 16,3%.
Yếu tố thúc đẩy tăng trưởng
- Đóng góp từ các công ty FDI: Các thương hiệu lớn như Nike và Adidas sản xuất tại Việt Nam đã xuất ngược sang thị trường Trung Quốc, đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy kim ngạch xuất khẩu.
- Sự dịch chuyển chuỗi cung ứng: Cuối năm 2021, Trung Quốc đã đóng cửa trung tâm sản xuất giày Phủ Điền, nơi có tới 4.200 nhà máy sản xuất hơn 1,3 tỷ đôi giày mỗi năm. Điều này tạo cơ hội cho Việt Nam tăng cường xuất khẩu các sản phẩm giày dép sang Trung Quốc để bù đắp nhu cầu thiếu hụt.
Thị trường châu Âu – Thị trường quan trọng của giày dép Việt Nam
Liên minh châu Âu (EU) là thị trường có sức mua lớn, với mức sống cao và nhu cầu tiêu thụ giày dép thuộc hàng cao nhất thế giới, bình quân 6-7 đôi/người/năm. Điều này biến EU trở thành thị trường chiến lược cho ngành giày dép Việt Nam.
Xu hướng xuất khẩu giày dép sang EU
Giai đoạn 2015-2019: Xuất khẩu tăng trưởng ổn định, với tốc độ tăng trưởng bình quân 7,1%/năm.
Năm 2020: Kim ngạch giảm mạnh 13,6% do ảnh hưởng của dịch Covid-19, chỉ đạt 3,85 tỷ USD. Tăng trưởng bình quân giai đoạn 2015-2020 giảm còn 2,6%/năm.
Giai đoạn phục hồi: 2022: Xuất khẩu đạt kỷ lục 5,8 tỷ USD, nhờ nhu cầu tăng mạnh trong giai đoạn hậu Covid. 2023: Kim ngạch giảm nhẹ xuống 4,91 tỷ USD, duy trì mức cao so với các năm trước.
Thị trường trọng điểm trong EU
Bỉ và Đức: Là hai thị trường nhập khẩu lớn nhất của giày dép Việt Nam trong EU, chiếm 49% tổng kim ngạch xuất khẩu sang khối này.
Sản phẩm xuất khẩu chủ lực:
Xuất khẩu sang EU bao gồm nhiều chủng loại giày dép, tập trung vào 4 nhóm mã HS:
- HS 640411: Giày thể thao.
- HS 640399: Giày da tổng hợp.
- HS 640419: Giày vải.
- HS 640299: Giày dép khác.
4 nhóm sản phẩm này chiếm trên 86% tổng kim ngạch xuất khẩu giày dép sang EU.
Các yếu tố tạo nên tăng trưởng cho giày dép Việt Nam
Ngành giày dép Việt Nam đã có những bước phát triển ấn tượng nhờ vào một số yếu tố quan trọng. Cùng với các chính sách và nỗ lực phát triển của Chính phủ, ngành này đã tận dụng tối đa các cơ hội từ công nghiệp phụ trợ, lợi thế về lao động và hiệp định thương mại tự do, qua đó gia tăng xuất khẩu và khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.
1. Phát triển ngành công nghiệp phụ trợ
Ngành công nghiệp phụ trợ da giày tại Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể. Việt Nam hiện có hơn 2.000 doanh nghiệp tham gia vào sản xuất công nghiệp hỗ trợ, trong đó có khoảng 300 doanh nghiệp tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Đặc biệt, Bình Dương là tỉnh có số lượng doanh nghiệp phụ trợ cho ngành giày dép lớn nhất miền Nam với hơn 170 doanh nghiệp tham gia cung ứng nguyên phụ liệu.
Trước đây, nguyên liệu sản xuất giày dép phải nhập khẩu, nhưng hiện nay tỷ lệ nội địa hóa nguyên liệu đã đạt mức 55-60%. Đặc biệt đối với sản phẩm giày vải, tỷ lệ nội địa hóa đạt gần 100%, trong khi đó, sản phẩm giày thể thao có tỷ lệ nội địa hóa khoảng 80%. Chính phủ Việt Nam cũng đang triển khai các trung tâm nghiên cứu và phát triển nguyên liệu thô, với mục tiêu đến năm 2025, tỷ lệ cung cấp nguyên phụ liệu nội địa sẽ đạt 75-80%. Điều này không chỉ giúp giảm chi phí sản xuất mà còn nâng cao tính tự chủ trong ngành công nghiệp giày dép.
2. Chi phí lao động và lực lượng lao động dồi dào
Chi phí lao động cạnh tranh là một trong những yếu tố quan trọng giúp ngành giày dép Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn cho các nhà đầu tư toàn cầu. Với mức lương cơ bản chỉ khoảng 170 USD/tháng cho công nhân ngành giày dép, cộng với thu nhập từ tăng ca dao động từ 40-50 USD/tháng, tổng thu nhập của người lao động trong ngành giày dép thường đạt từ 200 đến 250 USD/tháng. Các lao động có tay nghề cao có thể nhận từ 400 đến 450 USD/tháng.
Mặc dù mức lương lao động tại Việt Nam không phải là thấp nhất trong khu vực (chẳng hạn như Bangladesh có mức lương thấp hơn, khoảng 95 USD/tháng), nhưng các doanh nghiệp toàn cầu vẫn đánh giá cao về sự linh hoạt và năng suất của lực lượng lao động tại Việt Nam. Ngoài ra, 70% lực lượng lao động trong ngành giày dép là nữ, phù hợp với yêu cầu công việc tỉ mỉ và chi tiết trong quá trình sản xuất giày dép.
3. Tận dụng hiệp định thương mại tự do (FTAs)
Các hiệp định thương mại tự do mà Việt Nam ký kết với các đối tác toàn cầu là một yếu tố quan trọng giúp thúc đẩy xuất khẩu giày dép. Theo số liệu thống kê, trong năm 2023, khoảng 37% đơn hàng giày dép đã tận dụng được các ưu đãi từ các hiệp định FTAs. Đặc biệt, Việt Nam hưởng lợi lớn từ các hiệp định như VN-EAEU FTA, nơi tỷ lệ ưu đãi đạt 78%.
Nhờ các hiệp định này, giày dép Việt Nam được miễn thuế xuất khẩu sang các thị trường lớn như EU, Canada, Nhật Bản, và Hàn Quốc, với mức thuế giảm mạnh từ 3.5-57.4% xuống 0%. Điều này không chỉ giúp giảm chi phí xuất khẩu mà còn nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm giày dép Việt Nam trên thị trường quốc tế.
4. Tăng trưởng xuất khẩu và mở rộng thị trường
Năm 2023, Việt Nam đã xuất khẩu hơn 1.5 triệu bộ C/O ưu đãi, chủ yếu từ ngành giày dép và may mặc. Điều này cho thấy sự tăng trưởng ổn định trong xuất khẩu, với sự tham gia mạnh mẽ vào các thị trường toàn cầu. Sự phát triển của các ngành công nghiệp phụ trợ và chi phí lao động hợp lý đã giúp Việt Nam duy trì được đà tăng trưởng xuất khẩu bền vững.
Các hiệp định thương mại tự do cũng mở ra cơ hội lớn cho việc giảm chi phí nhập khẩu nguyên phụ liệu từ các quốc gia như Trung Quốc, Hàn Quốc và Đài Loan, giúp tiết kiệm từ 10-20% chi phí nguyên liệu, đồng thời tăng sức cạnh tranh cho sản phẩm giày dép Việt Nam.
Triển vọng tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam
Quy mô thị trường giày dép toàn cầu ước tính đạt 438,62 tỷ đô la Mỹ vào năm 2023 và dự kiến sẽ tăng trưởng ở tốc độ CAGR là 4,3% từ năm 2024 đến năm 2030. Thu nhập khả dụng tăng, đặc biệt là ở các nền kinh tế mới nổi, đã làm tăng chi tiêu cho giày dép thời trang mới.
Theo Niên giám giày dép thế giới 2023 do World Footwear công bố, lượng tiêu thụ giày dép đạt 20,6 tỷ đôi vào năm 2022, tăng 8,42% so với năm 2021. Người tiêu dùng ưu tiên sự thoải mái và chức năng, dẫn đến nhu cầu về giày thể thao, giày thể thao và giày thường ngày tăng vọt. Sự phổ biến ngày càng tăng của các nền tảng mua sắm trực tuyến và tiếp thị trên mạng xã hội đã giúp người tiêu dùng dễ dàng tiếp cận nhiều loại giày dép và thương hiệu hơn, từ đó thúc đẩy doanh số bán hàng.
Top 10 công ty giày dép lớn nhất thế giới thì có 7 công ty hoạt động tại Việt Nam và cung cấp phần lớn lượng giày dép xuất khẩu ra toàn cầu của nhóm công ty này. Đồng Nai, tỉnh nhận được vốn đầu tư nước ngoài nhiều nhất trong nghành giày dép, là nơi có nhiều tập đoàn lớn trong nước và nước ngoài đầu tư vào lĩnh vực giày dép xuất khẩu như: Chang Shin, Taewang, Pou Chen, Hwaseung, Bitís… Các tập đoàn trên đa số sản xuất theo đơn đặt hàng của các thương hiệu giày nổi tiếng trên thế giới như: Adidas, Nike, Reebok, New Balance, Vans, Puma…
Họ đẩy mạnh sản xuất sang Việt Nam vì nhiều nguyên do, trong đó có 3 nhóm nguyên do chính là các hiệp định thương mại ưu đãi thuế xuất khẩu, tay nghề lao động và sự ổn định về tình hình chính trị. Nhờ sự đầu tư mạnh mẽ từ FDI, các doanh nghiệp trong nước cũng dần đẩy mạnh hơn trong việc phát triển giày dép.
Từ việc các công ty FDI chiếm tới 90% tổng kim nghạch xuất khẩu những năm 2010, tính đến 7 tháng đầu năm 2024, kim nghạch xuất khẩu của các doanh nghiệp FDI chỉ còn chiếm khoảng 77%. Các công ty trong nước tuy còn chưa mạnh ở mảng tự thiết kế ra các sản phẩm xu hướng nhưng tích cực nhận các đơn đặt hàng gia công theo mẫu từ Mỹ và châu Âu, tận dụng tay nghề ở trình độ khá để thiết kế ra các sản phẩm phù hợp không thua gì những sản phẩm được sản xuất cho các doanh nghiệp FDI như Nike, Adidas.
Qua đó, Việt Nam sẽ là một đất nước tuyệt vời để đẩy mạnh hơn nữa xu hướng phát triển của thị trường giày dép toàn cầu với những lợi thế có được. Các doanh nghiệp có thể tận dụng nguồn nguyên liệu chính tại Việt Nam được mua từ các công ty cung cấp cho Nike hay Aididas hoặc mua nguyên liệu từ Trung Quốc và sản xuất tại Việt Nam để giảm rủi ro từ các hạn chế thương mại do Mỹ áp đặt. Qua đó, hình thành một chuỗi cung ứng hoàn hảo giữa Việt Nam – Trung Quốc và nền kinh tế giày dép toàn cầu.
Xem thêm bài viết: Dệt may Việt Nam: Khi cơ hội đến từ những biến động
